Degas en de balletmeisjes (1)

Meestal zijn ze oervervelend en oubollig: de kettingbrieven op Facebook. In principe doe ik daar dus ook niet aan mee, maar er zijn  onderwerpen waar ik een uitzondering voor maak. Als het doel echter is om kunst onder de aandacht te brengen ben ik helemaal “in”. Van vriendin Gerda kreeg ik aldus de opdracht om iets te tonen van het werk van Degas. Na enig speurwerk koos ik onderstaande afbeelding. Degas is vooral erg bekend van zijn afbeeldingen van balletmeisjes. Dans is een van mijn oude passies. Tegenwoordig alleen actief als niemand het ziet; de beleving is vooral passief in het theater geworden.  Zo’n “werkje” van Degas brengt echter me even terug naar de balletlessen in mijn jeugd van juf Jannink in Almelo.

Indoorgebeuren

Ballet is doorgaans een “indoor”gebeuren:  ballerina’s oefenen aan de barre en dansen op een podium. Ze hebben mooie pakjes aan en maken bovenmenselijke bewegingen op ritme en klank van vaak even bovenmenselijke muziek. Dat alles ook nog in een prachtig decor. De multidisciplinaire Franse kunstenaar Edgar Degas (1834-1917) maakte een ontelbare hoeveelheid tekeningen, schilderijen en beeldhouwwerken van dansende en pauzerende balletmeisjes. “Quatre danseuses” is een pasteltekening op papier van rond 1899. Hoewel de meisjes feitelijk in een decor staan, lijkt het alsof Degas  de danseressen in een andere, natuurlijke context heeft geplaatst. De bosjes, de landerijen en de lucht suggereren dat ze buiten zijn. Ze lijken vrij letterlijk op te gaan in hun omgeving; ze hebben geen oog voor de toeschouwer(s) en zelfs hun kleding lijkt een geheel te vormen met het landschap.  Degas legt daarmee vrij letterlijk een verbinding tussen het onderwerp dans/expressie naar de natuur.

Dans als expressie

In Degas’ tijd, wordt dans, net zoals alle “ware kunst” in het algemeen, gezien als uiting van de onderliggende natuur (oer-expressie) en daarmee als ultieme vorm van vrijheid (zuiverheid). Volgens deze filosofie staan vrouwen als wezen nog dichter bij de natuur dan mannen. Ze leven meer vanuit hun gevoel, kunnen hun driften niet beheersen, zijn emotioneel en menstrueren natuurlijk bij volle maan. Lettend op detail suggereert Degas dat de meisjes zich aan- of uitkleden. Het zou zo maar kunnen zijn dat ze net in hun blootje hebben gedanst in de natuur of van plan zijn om dit te doen. Degas’ gedachte aan vrije, (blote), dansende vrouwen geeft het werk, althans in zijn tijd, een hoog erotisch gehalte.

Moraal

Terug naar de gedachte van tegenstelling tussen kunst en natuur, dan zou je in de balletpakjes nog een verwijzing kunnen zien naar de kunstmatige verworvenheid van de “moderne mens”, het keurslijf van de beschaving. Los van het fraaie schilderij, de decoratieve aantrekkelijkheid van de afbeelding en het onbetwistbare vakmanschap van Degas is er nog een prachtige moraal aan dit verhaal: beschaving blijkt maar een dun laagje: de ware mens is vrij.

Reageren op dit artikel? Dat kan hier.